ภาวะถุงน้ำรังไข่หลายใบ (PCOS) เป็นภาวะทางฮอร์โมนที่พบบ่อย องค์การอนามัยโลกประมาณว่าพบในผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์ร้อยละ 10 ถึง 13 และหลายคนไม่รู้ว่าตนเองเป็น PCOS อาจทำให้การตกไข่ไม่สม่ำเสมอ แต่ผู้ที่มี PCOS จำนวนมากก็ตั้งครรภ์ได้ บางรายอาจต้องได้รับความช่วยเหลือทางการแพทย์
PCOS คืออะไร
PCOS เป็นภาวะทางฮอร์โมนที่สัมพันธ์กับระดับแอนโดรเจน (ฮอร์โมนเพศชาย เช่น เทสโทสเตอโรน) ที่สูงขึ้น และการที่อินซูลินทำงานได้ไม่ดีเท่าที่ควร ยังไม่ทราบสาเหตุที่แน่ชัด แต่มักพบในครอบครัวเดียวกัน
ชื่ออาจทำให้เข้าใจผิด 'ถุงน้ำ' เล็ก ๆ ที่เห็นในอัลตราซาวด์คือฟอลลิเคิล (follicle) ซึ่งเป็นถุงน้ำเล็ก ๆ ที่มีไข่ซึ่งยังไม่ถูกปล่อยออกมา ผู้ที่มี PCOS บางรายไม่มีลักษณะรังไข่แบบถุงน้ำหลายใบเลย
อาการและสัญญาณที่พบบ่อย
อาการแตกต่างกันมากในแต่ละคน คุณอาจสังเกตเห็น
- ประจำเดือนมาไม่สม่ำเสมอ เว้นช่วงนาน หรือไม่มาเลย
- ตั้งครรภ์ยากเพราะไข่ไม่ตกสม่ำเสมอ
- ขนดกขึ้นบริเวณใบหน้าหรือลำตัว หรือผมบางลง
- สิวหรือผิวมัน
- น้ำหนักเพิ่ม อ่อนเพลีย หรือผิวหนังบางบริเวณคล้ำขึ้น
- อารมณ์ซึมเศร้าหรือวิตกกังวล ซึ่งพบได้บ่อยและควรบอกแพทย์
PCOS ยังสัมพันธ์กับความเสี่ยงที่สูงขึ้นของเบาหวานชนิดที่ 2 ความดันโลหิตสูง และโรคหัวใจ จึงควรตรวจสุขภาพระยะยาวแม้ไม่ได้วางแผนมีบุตร
การวินิจฉัย PCOS
ไม่มีการตรวจเพียงอย่างเดียวที่ยืนยัน PCOS ได้ แพทย์มักใช้เกณฑ์ Rotterdam คือวินิจฉัยเมื่อพบอย่างน้อย 2 ใน 3 ข้อต่อไปนี้ หลังจากแยกสาเหตุอื่นออกแล้ว
| เกณฑ์ | ตรวจอย่างไร |
|---|---|
| ประจำเดือนไม่สม่ำเสมอหรือไม่มา | ประวัติประจำเดือน |
| อาการหรือระดับฮอร์โมนเพศชายในเลือดสูง | การตรวจร่างกายและตรวจเลือด |
| รังไข่มีลักษณะถุงน้ำหลายใบ | อัลตราซาวด์อุ้งเชิงกราน |
แพทย์อาจตรวจระดับน้ำตาลในเลือดและฮอร์โมนอื่นร่วมด้วย NHS ระบุว่าการอัลตราซาวด์รังไข่มักใช้ในผู้ใหญ่อายุเกิน 18 ปี
PCOS ส่งผลต่อการมีบุตรอย่างไร
การตั้งครรภ์ต้องมีการปล่อยไข่ (การตกไข่) ใน PCOS ไข่อาจตกนาน ๆ ครั้งหรือไม่ตกเลย โอกาสตั้งครรภ์ในแต่ละปีจึงน้อยลง องค์การอนามัยโลกระบุว่า PCOS เป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุดของภาวะไม่ตกไข่
การมี PCOS ไม่ได้แปลว่าตั้งครรภ์ไม่ได้ หลายคนตั้งครรภ์ได้เมื่อได้รับการช่วยให้ไข่ตก ระหว่างตั้งครรภ์อาจต้องติดตามใกล้ชิดขึ้น
การใช้ชีวิตกับ PCOS
หากยังไม่ได้วางแผนมีบุตรในตอนนี้ การรักษาจะเน้นที่อาการ NHS ระบุว่ายาคุมกำเนิดชนิดฮอร์โมนช่วยให้ประจำเดือนสม่ำเสมอขึ้น และยาอย่างสไปโรโนแลคโตน (spironolactone) หรือครีมเอฟลอร์นิทีน (eflornithine) ช่วยลดขนที่ไม่ต้องการ
องค์การอนามัยโลกระบุว่า PCOS อาจกระทบสุขภาพใจ โดยพบภาวะวิตกกังวลและซึมเศร้ามากขึ้น ส่วนหนึ่งมาจากการถูกตีตราเรื่องน้ำหนัก ผิว และการมีบุตร การพูดคุยกับคนที่ไว้ใจหรือผู้ให้คำปรึกษาเป็นก้าวที่ดีต่อสุขภาพ
เนื่องจาก PCOS สัมพันธ์กับเบาหวาน โรคหัวใจ และมะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูก การตรวจน้ำหนัก ความดันโลหิต และระดับน้ำตาลอย่างสม่ำเสมอจึงคุ้มค่าในทุกช่วงวัย
ทางเลือกการรักษาเมื่อต้องการมีบุตร
PCOS ยังรักษาให้หายขาดไม่ได้ แต่ช่วยบรรเทาอาการและเพิ่มโอกาสมีบุตรได้ แพทย์จะวางแผนเฉพาะบุคคล โดยทั่วไปมีขั้นตอนดังนี้
- เริ่มจากวิถีชีวิตอาหารสมดุล ออกกำลังกายสม่ำเสมอ และน้ำหนักที่เหมาะกับตัวคุณ ช่วยให้ระดับอินซูลินดีขึ้น และบางรายประจำเดือนดีขึ้น
- ยากระตุ้นการตกไข่ชนิดรับประทานเลโทรโซล (letrozole) หรือโคลมิฟีน (clomiphene) ช่วยให้รังไข่ปล่อยไข่ แพทย์จะติดตามผล มักใช้อัลตราซาวด์
- เมทฟอร์มินในบางกรณียาเบาหวานชนิดนี้ช่วยให้ร่างกายใช้อินซูลินได้ดีขึ้น เมื่อควบคุมอินซูลินได้ดีขึ้น บางคนรอบเดือนสม่ำเสมอขึ้น
- ยาฉีดหรือการผ่าตัดอาจพิจารณาฮอร์โมนชนิดฉีด (gonadotropins) หรือการผ่าตัดส่องกล้องจี้รังไข่ (ovarian drilling) หากยารับประทานไม่ได้ผล
- เด็กหลอดแก้ว (IVF)การทำเด็กหลอดแก้วเป็นทางเลือกเมื่อการรักษาอื่นไม่ได้ผล หรือมีปัจจัยการมีบุตรยากอื่นร่วมด้วย
- จดบันทึกรอบเดือนและนำไปให้แพทย์ดู
- เลือกการออกกำลังกายที่ชอบและทำได้ต่อเนื่อง
- ขอตรวจระดับน้ำตาลและความดันโลหิต
- ใช้ยาช่วยมีบุตรโดยไม่มีแพทย์ติดตาม
- โทษตัวเอง เพราะ PCOS เป็นภาวะทางการแพทย์
- อดอาหารแบบสุดโต่งที่ทำต่อเนื่องได้ยาก
อัลตราซาวด์และการตรวจฮอร์โมนช่วยให้แพทย์ประเมินการทำงานของรังไข่ก่อนเลือกการรักษา
การตั้งครรภ์และสุขภาพระยะยาว
PCOS พบได้บ่อยมาก Cleveland Clinic ระบุว่าผู้หญิงวัยเจริญพันธุ์มีภาวะนี้ได้ถึง 15% และผู้ที่มี PCOS ราว 40–80% มีภาวะอ้วน ซึ่งอาจทำให้ควบคุมอาการได้ยากขึ้น
| ช่วงเวลา | ความเสี่ยงที่ควรปรึกษาแพทย์ |
|---|---|
| ระหว่างตั้งครรภ์ | เบาหวานขณะตั้งครรภ์ ครรภ์เป็นพิษ ความดันโลหิตสูง คลอดก่อนกำหนด การผ่าคลอด |
| ระยะยาว | เบาหวานชนิดที่ 2 ความดันโลหิตสูง โรคหัวใจ ไขมันพอกตับ มะเร็งเยื่อบุโพรงมดลูก ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ ภาวะซึมเศร้า |
- ขอตรวจน้ำตาลในเลือดและความดันโลหิตเป็นประจำ แม้ยังไม่ตั้งครรภ์
- แจ้งว่ามี PCOS ตั้งแต่การฝากครรภ์ครั้งแรก เพื่อวางแผนการติดตามเพิ่มเติม
- ดูแลสุขภาพใจด้วย เพราะความวิตกกังวลและอารมณ์ซึมเศร้าพบได้บ่อยในผู้มี PCOS
คำถามที่ควรถามเมื่อพบแพทย์:
- ผลเลือดของฉันมีภาวะดื้ออินซูลินหรือฮอร์โมนเพศชายสูงหรือไม่
- ยาเม็ด เช่น เลโทรโซลหรือโคลมิฟีน เหมาะกับฉันหรือไม่ และจะตรวจการตกไข่อย่างไร
- เมื่อใดจึงควรพิจารณายาฉีด การจี้รังไข่ หรือการทำเด็กหลอดแก้ว
- ควรตรวจน้ำตาลและความดันโลหิตบ่อยแค่ไหน
แหล่งข้อมูลบางแห่งในสหราชอาณาจักรเริ่มใช้ชื่อใหม่ว่า PMOS (polyendocrine metabolic ovarian syndrome) ซึ่งเป็นภาวะเดียวกับ PCOS
ควรพบแพทย์เมื่อไร
- ประจำเดือนไม่สม่ำเสมอ ห่างกันมาก หรือหยุดไป
- พยายามมีบุตรมา 12 เดือนหากอายุต่ำกว่า 35 ปี 6 เดือนหากอายุ 35–39 ปี หรือน้อยกว่า 6 เดือนหากอายุ 40 ปีขึ้นไป
- พยายามมีบุตรมาระยะหนึ่งแล้วแต่ยังไม่ตั้งครรภ์
- สังเกตว่าขนดกขึ้น มีสิว หรือผมบางลง
- รู้ว่าเป็น PCOS อยู่แล้วและวางแผนจะตั้งครรภ์
คำถามที่พบบ่อย
เป็น PCOS ตั้งครรภ์เองตามธรรมชาติได้ไหม
ได้ หลายคนตั้งครรภ์เองได้ โดยเฉพาะถ้ายังมีไข่ตกบ้าง หากไข่ตกน้อย การรักษาเพื่อช่วยให้ไข่ตกจะช่วยได้
ถ้าอัลตราซาวด์เห็นฟอลลิเคิลหลายใบ แปลว่าเป็น PCOS ใช่ไหม
ไม่เสมอไป อัลตราซาวด์เป็นเพียง 1 ใน 3 เกณฑ์ การวินิจฉัยต้องพบอย่างน้อย 2 ข้อและแยกสาเหตุอื่นออกก่อน
PCOS หายเองได้ไหม
ยังไม่มีวิธีรักษาให้หายขาด แต่ควบคุมอาการได้ดีด้วยการปรับวิถีชีวิตและการรักษา
บริการที่เกี่ยวข้องของ DBN
บทความที่เกี่ยวข้อง
แหล่งอ้างอิง
- Polycystic ovary syndrome fact sheet — World Health Organization
- Polycystic ovary syndrome (PCOS) — NHS
- Polycystic Ovary Syndrome (PCOS) — Cleveland Clinic
- Infertility: causes, diagnosis & treatment — Cleveland Clinic