การตรวจวิเคราะห์น้ำอสุจิทำอย่างไร

การตรวจวิเคราะห์น้ำอสุจิ (semen analysis) เป็นการตรวจหลักเพื่อประเมินภาวะเจริญพันธุ์ของผู้ชาย โดยนำตัวอย่างมาตรวจใต้กล้องจุลทรรศน์เพื่อวัดปริมาตร จำนวน การเคลื่อนที่ และรูปร่างของอสุจิ การตรวจทำได้เร็ว ไม่เจ็บ และมักตรวจตั้งแต่ต้น เพราะปัญหาอสุจิเป็นส่วนหนึ่งที่พบบ่อยของภาวะมีบุตรยากของคู่สมรส

การตรวจนี้คืออะไร

การตรวจน้ำอสุจิคือการตรวจตัวอย่างน้ำอสุจิสดในห้องปฏิบัติการ เพื่อดูปริมาณน้ำอสุจิ จำนวนอสุจิ ความสามารถในการว่าย และสัดส่วนของอสุจิที่มีรูปร่างปกติ

• ปริมาตร (volume): ปริมาณน้ำอสุจิที่หลั่งออกมา
• ความเข้มข้น (concentration): จำนวนอสุจิต่อมิลลิลิตร
• การเคลื่อนที่ (motility): ร้อยละของอสุจิที่เคลื่อนไหว
• รูปร่าง (morphology): ร้อยละของอสุจิที่มีรูปร่างปกติ

ใครควรตรวจ

เป็นการตรวจแรกๆ เมื่อคู่สมรสมีบุตรยาก เพราะผลของฝ่ายชายมีผลต่อแผนการรักษาทั้งหมด ผู้ชายที่ทำหมันแล้วก็ใช้การตรวจนี้ยืนยันว่าการทำหมันได้ผล

• คู่ที่มีบุตรยาก: ฝ่ายชายควรตรวจตั้งแต่เนิ่นๆ
• ผู้ชายหลังทำหมัน เพื่อยืนยันว่าได้ผล
• คู่ที่วางแผนทำ IUI หรือ IVF เพื่อช่วยเลือกวิธีการรักษา

ปัจจัยจากฝ่ายชายพบได้บ่อยในคู่ที่มีบุตรยาก การตรวจทั้งสองฝ่ายตั้งแต่ต้นจึงช่วยลดความล่าช้า

ขั้นตอนการตรวจ

1. งดการหลั่งงดการหลั่งอย่างน้อย 48 ชั่วโมง และไม่นานเกิน 7 วันก่อนตรวจ
2. เก็บตัวอย่างเก็บตัวอย่างด้วยการสำเร็จความใคร่ลงในภาชนะปลอดเชื้อที่ได้รับ ห้ามใช้ถุงยางอนามัยทั่วไป
3. ส่งตัวอย่างโดยเร็วหากเก็บที่บ้าน ให้เก็บภาชนะไว้ให้อุ่นและส่งถึงห้องปฏิบัติการภายใน 1 ชั่วโมง
4. วิเคราะห์ในห้องปฏิบัติการเจ้าหน้าที่วัดปริมาตร แล้วตรวจอสุจิใต้กล้องจุลทรรศน์เพื่อดูจำนวน การเคลื่อนที่ และรูปร่าง
5. ทบทวนผลแพทย์อธิบายผลร่วมกับผลตรวจของฝ่ายหญิง และพิจารณาว่าต้องตรวจซ้ำหรือไม่

MedlinePlus อธิบายวิธีเก็บตัวอย่างสองแบบ คือ สำเร็จความใคร่ลงในถ้วยปลอดเชื้อ หรือใช้ถุงยางสำหรับเก็บตัวอย่างโดยเฉพาะที่แพทย์จัดให้ระหว่างมีเพศสัมพันธ์ ถุงยางอนามัยทั่วไปใช้ไม่ได้

คำแนะนำเรื่องการงดหลั่งแตกต่างกันเล็กน้อยในแต่ละแหล่ง MedlinePlus แนะนำให้งดหลั่ง 2 ถึง 3 วัน และไม่เกิน 5 วัน เพราะการงดนานเกินไปอาจทำให้คุณภาพอสุจิลดลง ควรทำตามคำแนะนำของห้องปฏิบัติการที่ตรวจเสมอ

หากเก็บที่บ้าน MedlinePlus แนะนำให้นำตัวอย่างส่งห้องปฏิบัติการภายใน 30 นาที และรักษาให้ใกล้อุณหภูมิร่างกาย เช่น ใส่กระเป๋าด้านในเสื้อแจ็กเก็ต

การอ่านผลตรวจ

คู่มือห้องปฏิบัติการขององค์การอนามัยโลก (WHO) ฉบับที่ 6 (2021) กำหนดค่าอ้างอิงต่ำสุด ซึ่งเป็นค่าเปอร์เซ็นไทล์ที่ 5 ล่างของกลุ่มประชากรอ้างอิงที่เป็นผู้ชายที่มีบุตรได้ ตามที่สรุปไว้ในบทความทบทวนปี 2022

ค่าอ้างอิงไม่ใช่เกณฑ์ตัดสินการมีบุตร นักวิจัยเน้นว่าเปอร์เซ็นไทล์ที่ 5 ไม่ได้แบ่งผู้ชายที่มีบุตรได้กับไม่ได้ และควรมองคุณภาพน้ำอสุจิเป็นความต่อเนื่อง

รูปร่างอสุจิเป็นตัวอย่างที่ดี สมาคมเวชศาสตร์การเจริญพันธุ์อเมริกัน (ASRM) ระบุว่าผู้ชายทุกคนมีอสุจิผิดรูป และอสุจิในตัวอย่างปกติอาจผิดรูปได้ถึงครึ่งหนึ่ง ผู้ชายบางคนที่มีรูปร่างอสุจิต่ำก็ทำให้คู่ตั้งครรภ์ได้โดยไม่มีปัญหา

ห้องปฏิบัติการอาจประเมินรูปร่างด้วยเกณฑ์ต่างกัน ASRM อธิบายว่าเกณฑ์แบบเข้มงวด (Kruger) นับความผิดปกติเล็กน้อยว่าผิดรูป ขณะที่เกณฑ์ของ WHO ผ่อนปรนกว่า จึงควรถามว่ารายงานของคุณใช้เกณฑ์ใด

นอกจากค่าหลักสี่ค่า รายงานอาจระบุสิ่งที่พบอื่นๆ ด้วย MedlinePlus ระบุว่าอาจรายงานความเป็นกรดด่างของน้ำอสุจิที่ผิดปกติ หรือเม็ดเลือดขาวซึ่งอาจบ่งชี้การติดเชื้อ

ความรู้สึกระหว่างตรวจและการเตรียมตัว

การตรวจไม่เจ็บ ไม่ต้องใช้ยาระงับความรู้สึกและไม่ต้องพักฟื้น สิ่งที่ยากที่สุดสำหรับหลายคนคือการเก็บตัวอย่างตามเวลานัด การรู้สึกเขินเป็นเรื่องปกติและเจ้าหน้าที่คุ้นเคยดี

ความเสี่ยงและการตรวจซ้ำ

การตรวจไม่มีความเสี่ยงต่อร่างกาย ข้อจำกัดหลักคือผลอาจแตกต่างกันในแต่ละครั้ง หากต้องตรวจซ้ำ มักรอประมาณ 3 เดือน ซึ่งเป็นเวลาที่ร่างกายใช้สร้างอสุจิชุดใหม่

ผลผิดปกติเป็นจุดเริ่มต้น ไม่ใช่คำตัดสิน MedlinePlus ระบุว่าสาเหตุของภาวะมีบุตรยากในผู้ชายหลายอย่างรักษาได้ และอาจต้องตรวจเพิ่มเติมเพื่อหาสาเหตุ

หากผลต่ำ ทางเลือกขึ้นกับสาเหตุ สำหรับเด็กหลอดแก้ว ASRM ระบุว่าอาจแนะนำ ICSI (การฉีดอสุจิหนึ่งตัวเข้าไข่) เมื่อรูปร่างอสุจิต่ำ

พฤติกรรมสุขภาพที่ดีช่วยสุขภาพโดยรวม แต่ ASRM ระบุว่างานวิจัยยังไม่พบความสัมพันธ์ชัดเจนระหว่างรูปร่างอสุจิกับปัจจัยด้านวิถีชีวิตส่วนใหญ่ และการเปลี่ยนแปลงใช้เวลาถึง 3 เดือนจึงเห็นผล

DBN ดูแลอย่างไร

ที่ DBN การตรวจทั้งสองฝ่ายเป็นส่วนหนึ่งของการประเมินภาวะเจริญพันธุ์ครั้งแรก การปรึกษาครั้งแรกไม่มีค่าใช้จ่าย และค่าตรวจต่างๆ จะแจ้งยืนยันในวันปรึกษา

คำถามที่พบบ่อย

บริการที่เกี่ยวข้องของ DBN

บทความที่เกี่ยวข้อง